ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗΣ ΣΤΑΘΗΣ "ΟΙ ΣΑΝΤΑΙΟΙ ΤΟΥ ΚΑΡΣ"

πηγή: http://santeos.blogspot.com/2009/09/blog-post_5450.html

Κατά το 1880 εγκαταστάθηκαν στο Γάμισλη 70 οικογένειες,82 στο Τσορμήκ (Άπάν και Άφκά) 60 οίκογένειες στο Πεληκπάσσκιοι Παρτούς Γενήκιοϊ άγνωστο πόσοι και σε άλλα χωριά από λίγες οικογένειες Τα χωριά αυτά βρίσκονται σε ύψος 1.500 μέτρα και περισσότερο, τα γεννήματα τους πολλές χρονιές πάγωναν και γενικά ή γεωργία δεν τους αντάμειβε για τους κόπους τους. Γι' αυτό ασχολούνταν και με την κτηνοτροφία. Λίγοι έμαθαν γράμματα και μόνο ό Βασ. Χαρατσίδης, αν δέ κάμνω λάθος πήρε ανώτατη μόρφωση.

Οι Σανταίοι της περιφέρειας Κάρς είχαν την τύχη όλων των άλλων Καρσιωτών, γι αυτό γράφω τις περιπέτειες κατά και μετά τον πρώτο παγ κόσμιο πόλεμο όλων των Καρσιωτών.
Τον Οκτώβριο του 1914 ή Τουρκία κήρυξε τον πόλεμο κατά της Ρωσίας. Τα ρωσικά στρατεύματα πέρασαν τα σύνορα και έφθασαν ως το Κιοπρήκιοϊ πλησίον του Ερζερούμ , τότε έγιναν εκ μέρους των Αρμενίων του Κάρς βιαιοπραγίες εις βάρος των Τούρκων. Στο μέτωπο αυτό ή Ρωσία δεν είχε μεγάλες δυνάμεις, γι αυτό στις 12 Δεκεμβρίου τα τουρκικά στρατεύματα με αρχηγό τον Έμβερ - πασά, παρά την αθλία τους κατάσταση έκαμαν αντεπίθεση και έφθασαν ως το Σαρήκαμίσσ, και παρ' ολίγο να αιχμαλωτίσουν τον Τσάρο που είχε επισκεφθεί το μέτωπο, για να τονώσει το ηθικό του στρατού του.

Κατά καλή τύχη τη νύχτα εκείνη έγινε παγωνιά μεγάλη, και ό τούρκικος στρατός ανυπόδητος και νηστικός, με λίγο καβουρντισμένο σιτάρι στο σακίδιο του και τσαρούχια με λίγο χόρτο στα πόδια του έμεινε καθηλωμένος στα υψώματα, διότι ό κατάσκοπος τους από άγνοια είπε ότι στο Σαρήκαμίσσ ήσαν δύο σώματα στρατού, ενώ στην πραγματικότητα ήσαν δύο τάγματα βοηθητικών. Οι περισσότεροι Τούρκοι πέθαναν από την παγωνιά, οι υπόλοιποι δέ έγιναν ανίκανοι για τη μάχη από κρυοπαγήματα.

Κατά την αντεπίθεση των Τούρκων πανικός κατέλαβε τα ποντιακά χωριά. Και οι μεν κάτοικοι της περιφέρειας Όλτης δεν πρόφθασαν να φύγουν, τα τουρκικά στρατεύματα και οι εντόπιοι μωαμεθανοί έκαμαν βιαιοπραγίες εις βάρος των ομογενών.. Οι κάτοικοι όμως μερικών χωριών της Γκιόλας παράτησαν την περιουσία τους, και με δυσμενείς καιρικές συνθήκες έφθασαν στην περιφέρεια Σουραγκέλ και σκορπίσθηκαν στα διάφορα χωριά.Οι Πόντιοι δέ της περιφέρειας Σογανλούκ εγκατέλειψαν τις εστίες τους και έφθασαν στο Κάρς.

Στο μεταξύ έφθασαν ενισχύσεις από Κοζάκους, που καταδίωξαν τον τουρκικό στρατό και κατέλαβαν το Χασάνκαλε, τό Ερζερούμ και αργότερα Τραπεζούντα και τό Έρζιγκιάν. Βιαιοπραγίες σε βάρος των μωαμεθανών έγιναν από τους Κοζάκους, και ασήμαντες από τους Ποντίους. Τότε επέστρεψαν στα χωριά τους οι άνδρες των ποντιακών οικογενειών, οι δέ γυναίκες αργότερα.

Μαζί με τό ρωσικό στρατό μάχονταν και μερικές ανεξάρτητες ομάδες από εντόπιους και τουρκοϋπηκόους Αρμενίους , αυτοί ταλαιπώρησαν πολύ τον μωαμεθανικό πληθυσμό.

Τον Οκτώβριο του 1917 έγινε ή «επανάσταση των Μπολσεβίκων, ό ρωσικός στρατός αποσύρθηκε από τα σύνορα του 78, και τό άφθονο πολεμικό υλικό και τα στρατιωτικά εφόδια και ζώα πού είχαν εγκαταλειφθεί ανακούφισαν τον τούρκικο στρατό. Τότε συστήθηκε τό Κομισαριάτο του Καυκάσου από την Γεωργία, Αρμενία και Αζερμπαϊτζάν και σχηματίστηκαν εθνικές μεραρχίες Γεωργιανών, Αρμενίων και 'Αζερμπαϊτζιανών για να αποκρούσουν τον εχθρό πού θα επιβουλευόταν τα σύνορα τους.
Και οι Πόντιοι, για να διατηρήσουν την αυτοτέλεια τους και να προφυλάσσονται από κάθε κίνδυνο διοργάνωσαν μία μεραρχία από 3 συντάγματα και ένα ανεξάρτητο τάγμα υπό τον Έλληνα στρατηγό Ανάνιο και τον συνταγματάρχη του πυροβολικού Τανταλίδη. Αλλά τό Κομισαριάτο διαλύθηκε πολύ γρήγορα και δημιουργηθηκαν οι ανεξάρτητες δημοκρατίες της Γεωργίας, Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν.
Για τό σχηματισμό του ελληνικού τάγματος του Αρταγάν μια ομάδα από νέους με οδηγούς αξιωματικούς και πολιτικούς οπλισμένους πήρε κατεύθυνση προς την Γκιόλαν, στο Μαλακάνικο όμως χωριό Ραδιόνοβκα κυκλώθηκε από Τούρκους και έδωσε μάχη, έγινε ανακωχή, αλλά οι Τούρκοι αθέτησαν τη συμφωνία και αφόπλισαν τούς Έλληνες.

Το Μάρτιο του 1918 έγινε ή συνθήκη του Μπρεσ - Λιτόφσκ, με την οποία η Ρωσία παραχώρησε στην Τουρκία τό Κάρς και Άρταχάν ,τότε ό τουρκικός στρατός κινήθηκε για να καταλάβει τα Ποντιακά χωριά της περιφέρειας Σογανλούκ. Οι Πόντιοι παράτησαν τα υπάρχοντα τους και μετακινήθηκαν προς το Κάρς , μερικά χωριά του Καγισμάν συγκεντρώθηκαν στο Καρακλής. Ένοπλα Αρμενικά τμήματα έκαμαν επίθεση για λήστευση, έγινε σκληρή μάχη κατά την οποία ένα μέρος των Ποντίων κατάφερε να διαφύγει προς τό Κάρς αλλο όμως μέρος υποχρεώθηκε να επιστρέψει στίς εστίες του, όπου ταλαιπωρήθηκε από τους Τούρκους.

Τα χωριά της Όλτης και του Χοροσάν δεν πρόφθασαν να διαφύγουν και κατελήφθησαν από τούς Τούρκους. Τα χωριά του Αρταγάν και της Γκιόλας, πού οι Τούρκοι δεν τα κατάλαβαν εξ αιτίας του χειμώνα έμειναν και συγκρότησαν οπλισμένες ομάδες για να αμύνονται εναντίον των γύρω μωαμεθανικών χωριών. Οι Άγγλοι φοβούμενοι μήπως η Τουρκία καταλάβει τα πετρέλαια του Βακού έκαμαν απόβαση αρχές του 19 και υποχρέωσαν τους Τούρκους να επανέλθουν στα παλιά τους σύνορα.

Τότε τη διακυβέρνηση του Κάρς ανέλαβε ή λεγομένη Μελισούρα, η οποία όμως δεν έζησε πολύ, διότι οι Άγγλοι έφθασαν στο Κάρς το Μάιο και την διέλυσαν, παραχώρησαν δέ την περιοχήν του Κάρς, Καγισμάν, Όλτης και Γκιόλιας στην Αρμενική δημοκρατία, το δέ Αρταγάν και Άρτβίν ως τον ποταμό Τσορόχ στη Γεωργιανική.

Κατά την υποχώρηση του τουρκικού στρατού οι Κούρδοι προκάλεσαν συγκρούσεις, στα χωριά δέ της Γκιόλας έκαμαν σκληρές μάχες στις οποίες επεκράτησαν οι Έλληνες και οι Κούρδοι έφυγαν προς την Τουρκία, αλλά οι Άγγλοι καταφθάνουν στην Γκιόλα, αφοπλίζουν μερικούς δικούς μας και επαναφέρουν τους Κούρδους , έτσι μεταξύ των Κούρδων και των Ελλήνων δημιουργήθηκε εκρηκτική κατάσταση από την οποία πολλά δυσάρεστα ήταν δυνατόν να συμβούν.

Οι Έλληνες έστειλαν επιτροπή στην Τιφλίδα για να ζητήσει την επέμβαση της αγγλικής αποστολής του Βατούμ, με τις ενέργειες της οποίας έφθασαν αρμενικά στρατεύματα στην Γκιόλια και καθησύχασαν τους Κούρδους.

Έγινε όμως ανάγκη να οργανωθούν οπλισμένες ελληνικές ομάδες με επικεφαλής εμπειροπόλεμους αξιωματικούς "Έλληνες, για να αμύνονται εναντίον των μωαμεθανών, άλλα και των αρπαγών αρμενικών ομάδων του αρμένικου Στρατού.

Τότε συστήθηκε το Εθνικό Συμβούλιο των Ελλήνων της 'Αρμενίας που αγωνίσθηκε υπεράνθρωπα για την υπεράσπιση της ζωής και των συμφερόντων των Ελλήνων, διότι στή νεοσχηματισθείσα αρμενική δημοκρατία επικρατούσε αναρχία και όχι ισότητα μεταξύ όλων των εθνικοτήτων, αφού σε μερικά ελληνικά χωριά ζητήθηκε να στρατευθούν με τη βία οι Έλληνες, όχι όμως και οι Ρώσοι και μουσουλμάνοι των γειτονικών χωριών.

Στις συνεδριάσεις του Εθνικού Συμβουλίου έγινε κατακραυγή κατά των υπηρεσιών και των οργάνων της Αρμενικής δημοκρατίας, διότι ό βίος των Ελλήνων έγινεν αβίωτος και πάρθηκε ή απόφαση να γίνουν ενέργειες για την ταχεία μετανάστευση στην Ελλάδα όλων των Ελλήνων της 'Αρμενίας.

Τό Εθνικό Συμβούλιο αγωνίσθηκε και για την περίθαλψη των προσφύγων απελευθέρωσε τα ελληνικά χωριά της 'Όλτης και του Καγισμάν που παρέμειναν στην τουρκική κατοχή και τον Αύγουστο του 1919 τα μετέφερε στα ελληνικά χωριά της Γκιόλιας. Δυο μόνο χωριά τό Μπεμπερέκ και Τοροσχώβ δεν μετακινηθήκαν και παρέμειναν στις εστίες τους. Ταυτόχρονα τό Εθνικό Συμβούλιο φρόντισε και για τους Ποντίους του Κάρς και Καγισμάν και ως τό τέλος του 1920 τους προώθησε προς την Τιφλίδα και από κει στο Βατούμ.

Για τη μετακίνηση των Ελλήνων της Γκιόλιας από την Αρμενία στη Γεωργία ζήτησε τη συγκατάθεση του αντιπροσώπου της Αρμενίας του Άρταγάν και κατόπιν του κυβερνήτη, αλλά χωρίς αποτέλεσμα τότε συνεννοήθηκαν τα ελληνικά χωριά, ετοιμάσθηκαν και τό Σεπτέμβριο του 1920 μετακινηθήκαν ένοπλοι με όλα τα υπάρχοντα τους και έφθασαν στον Κύρο Ποταμό, σύνορο Αρμενίας και Γεωργίας.

Οι Αρμένιοι ζήτησαν ζώα και φόρους, οι Έλληνες πρότειναν τα όπλα, οι Αρμένιοι υποχώρησαν και οι Έλληνες πέρασαν τη διαχωριστική γραμμή και εγκαταστάθηκαν σε σκηνές, αναμεταξύ στα ελληνικά χωριά της Γεωργίας περιμένοντας οδηγίες από την ελληνική αποστολή της Τιφλίδας για τη μετανάστευση στην Ελλάδα.

Πήραν τη συγκατάθεση της Γεωργίας να περάσουν ανενόχλητοι και να κατευθυνθούν προς τό Βατούμ. Ή 'Ελληνική Αποστολή έστειλε αντιπρόσωπο της, που συνεννοήθηκε με τό Γεωργιανό Διοικητή και συνόδευε τον πληθυσμό ως τό Βατούμ, δίδοντας και βοήθημα στους απόρους για αγορά τροφίμων.

Όπως είπα παραπάνω τό Μπεμπερέκ και Τοροσχώβ παρέμειναν στις εστίες τους ως τη δεκάτη Φεβρουαρίου του 21. Τότε τους επετέθη ό εντόπιος μωαμεθανικός πληθυσμός, λεηλάτησε την περιουσία τους, σκότωσε πολλούς και αιχμαλώτισε γυναίκες όσοι κατόρθωσαν να διαφύγουν πήραν τό δρόμο προς τό Βατούμ, όπου και έφθασαν ύστερα από πολλές ταλαιπωρίες.

Οι Καρσιώτες που μετακινήθηκαν πρώτοι, σκόρπισαν στο Κουμπάν, Κριμαία και αλλού και μετανάστευσαν στην Ελλάδα από διάφορους λιμένες. Όλοι δε οι Καρσιώτες υπολογίζονταν σε 70.000 από τό Στυλ. Μαυραγένη, το βιβλιο του οποίου μεταξύ άλλων είχα ύπ' όψη στή σύνταξη του παρόντος άρθρου Ό συγγραφέας αυτός στο τέλος του βιβλίου του επαινεί την Ολλανδική Αποστολη, την ελληνική Πρεσβεία και τον Πολεμαρχάκη.

Αλλά τό Εθνικό Συμβούλιο του Πόντου (Βατούμ) του οποίου πρόεδρος ήταν ο με αδαμάντινο χαρακτήρα, Βασ. Ιωαννίδης είχε διαφορετική αντίληψη για τη δράση όλων των παραπάνω.

Από τα πρακτικά του δέ αντιγράφω τό παρακάτω:

Τον Ιούλιο του 1919 έφθασε ή ελληνική Αποστολή στην Τιφλίδα, τό Εθνικό Συμβούλιο Βατούμ είχε σύσκεψη με την Αποστολή, στην οποία πάρθηκε η απόφαση να μη μετακινηθεί κανένας από τους Έλληνες του Καυκάσου, για να μην παρασυρθούν και οι νέοι πρόσφυγες από τον Πόντο. Στο τέλος του Ιουλίου ο Αρχηγός της Αποστολής Πολεμαρχάκης πήγε στο Κάρς σε λίγες μέρες 30.000 περίπου ομογενείς κατέβηκαν στο Κάρς αφήνοντας τα σπαρτά τους αθέριστα, σε λίγο άρχισαν να πεινούν, διότι η μετακίνηση τους έγινε χωρίς καμιά προπαρασκευή.

Τό Εθνικό Συμβούλιο του Βατούμ φρόντισε για την περίθαλψη τους, οσο του επέτρεπαν τα λιγοστά μέσα του συνάμα έστειλε στην Αθήνα τον Θεοφύλακτο για να ενεργήσει για την περίθαλψη και τη μεταφορά τους στην Ελλάδα.

Στή συνεδρίαση της Εθνοσυνέλευσης του Βατούμ της 16-4-20 ο Λεωνίδας Ιασωνίδης στηλίτευσε τό έργο της ελληνικής Αποστολής: Γραφειοκρατία, υποβιβασμός βοηθουμένων σε ζητιάνους, έξοδα προσωπικού τεράστια, απουσία ιατρικής περίθαλψης, τραγελαφικές ταλαιπωρήσεις στο ζήτημα της μετανάστευσης.

Ό Κ. Θ. Παπαδόπουλος άνεκοίνωσεν ότι μπορεί να αποδείξει με έγγραφα τα λάθη, την αδικία,, την εγκληματικότητα της αποστολής τις επαίσχυντες κλοπές των οργάνων της Γιαννοπούλου - Κάλτσεφ στο Καρς- Άρταγάν. Ό Άριστ. Παπαδόπουλος κατηγορεί τον αρχηγό της αποστολής I. Ζερβό διότι έδειξε ανάλγητη αμεριμνησία απέναντι 2000 προσφύγων του Νοβοροσίσκ τους άφήκεν άστεγους, έκθετους στή βροχή και στη πείνα.

Στή συνεδρίαση της 11-5-20 ό Ί. Κάλφογλου άνεκοίνωσεν ότι ή Ελληνική κυβέρνηση «δεν άνταπεκρίθη, παρά τις πολλαπλές ενέργειες του Συμβουλίου διότι ό μητροπολίτης Χρύσανθος (αντιπρόσωπος του Εθνικού Συμβουλίου) συκοφάντησε τους Καρσιώτας ότι απώλεσαν την έθνικήν των συνείδησιν». Ο Ά. Λαζαρίδης είπεν ότι, τό γράμμα του Χρύσανθου προς την Ελληνική κυβέρνηση «επέφερε τόσους θανάτους εις τους Καρσιώτας».

Μόνον δέ τό Μάιο του 1920 ό Πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου Β. Ιωαννίδης ναύλωσε τό ατμόπλοιο Parthian αντί 27 χάρτινων λιρών για κάθε πρόσφυγα από Σοχούμ στην Ελλάδα για τη μεταφορά 2.500 προσφύγων που είχαν να πλερώσουν τό ναύλο τους. Οι άλλοι Καρσιώτες αργά και κάποτε αφού αποδεκατίστηκαν από τύφο, έλλειψη καθαριότητας και τροφής ως τον Απρίλιο του 21 ( με το τελευταίο ατμόπλοιο Παναγιώτης)έφτασαν στην "Ελλάδα και αποβιβάσθηκαν στην Καλαμαριά Θεσ/νίκης.

Σταθη Αθανασιάδη(Γεροστάθη)

Ιστορια και Λαογραφια της Σαντάς

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου