ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΟΝΤΙΩΝ ΚΑΙ ΦΊΛΩΝ ΠΑΛΑΤΙΤΣΙΩΝ :ΤΑ ΑΝΤΑΡΤΟΠΟΝΤΙΑΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ 1940-1944

αναδημοσίευση από : http://www.santatsormik.gr/enimerosi/festivities/arxeio-ekdliloseon/73-antartika

(ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΟΝΤΙΩΝ ΚΑΙ ΦΊΛΩΝ ΠΑΛΑΤΙΤΣΙΩΝ)

Στο "Διεθνές Συνέδριο για τη Μουσική του Λαού" που έγινε το 1955 στο Σάο Πάολο της Βραζιλίας δόθηκε ο εξής ορισμός: "Δημοτική μουσική είναι το προϊόν μιας μουσικής παράδοσης που εξελίχθηκε μέσα από προφορικές διαδικασίες".

Οι παράγοντες που συνιστούν αυτή την παράδοση είναι:

α) η αδιάκοπη συνέχεια που ενώνει το παρόν με το παρελθόν.

β) Οι παραλλαγές που ξεπηδούν από τη δημιουργική φαντασία του ατόμου ή της ομάδας.

γ) Η επιλογή από την ομάδα, που καθορίζει τον τύπο ή τους τύπους της μουσικής που επιβιώνει.

Ο όρος μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για τη μουσική εκείνη που συντέθηκε από κάποιο επώνυμο δημιουργό και στη συνέχεια πέρασε στην άγραφη ζωντανή παράδοση της κοινότητας.

Ο όρος δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για γραπτές λαϊκές συνθέσεις που παραλήφθηκαν από την κοινότητα έτοιμες και παραμένουν αμετάβλητες.

Η μουσική αυτή, ως ακριβής ανάπλαση και αναδημιουργία, δεν θεωρείται δημοτική, παρά το γεγονός ότι η κοινότητα δίνει σ' αυτήν δημοτικό χαρακτήρα.

Γίνεται λοιπόν φανερό ότι σύμφωνα με τον παραπάνω ορισμό, η δημοτική μουσική δηλώνει τη μουσική του δήμου, δηλαδή του λαού. Είναι το είδος της μουσικής που δημιουργεί και συντηρεί ο κάθε λαός για να εξυπηρετήσει τις διάφορες ανάγκες του στην κοινωνική και πνευματική ζωή. Ειδικότερα η δημοτική μουσική καλλιεργείται κυρίως σε αγροτοκτηνοτροφικές περιοχές με περιορισμένη επικοινωνία και παραστάσεις από τον υπόλοιπο κόσμο.

Ένα άλλο στοιχείο που προκύπτει είναι ότι η δημοτική μουσική εξελίσσεται μέσα από προφορικές διαδικασίες. Είναι δηλαδή άγραφη και δημιουργείται, συντηρείται και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά με την προφορική παράδοση. Αυτό σημαίνει ότι οι φορείς της, οι λαϊκοί καλλιτέχνες είναι απλοϊκοί άνθρωποι της υπαίθρου χωρίς μουσική κατάρτιση: και βέβαια γίνεται φανερός ο ρόλος αυτών των ανθρώπων όσον αφορά τη διάδοση και συντήρηση της δημοτικής μουσικής.

Ποιος όμως, είναι ο δημιουργός των δημοτικών τραγουδιών;

Από πολλούς εκφράζεται η άποψη ότι "είναι ο λαός". Όμως ο λαός ως σύνολο δεν μπορεί να συνθέσει τραγούδια.

Πως λοιπόν δημιουργούνται τα δημοτικά τραγούδια;

Ο γνωστός λαογράφος Νικόλαος Πολίτης είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικός σχετικά με το ερώτημα αυτό. Κατά την άποψη του κάθε δημοτικό τραγούδι στην αρχική του μορφή, εκτός από σπάνιες περιπτώσεις, είναι προσωπική δημιουργία κάποιου προικισμένου λαϊκού καλλιτέχνη ο οποίος παράλληλα με τη στιχουργική του ικανότητα, διαθέτει ανεπτυγμένο και το μουσικό αίσθημα.

Σε μια στιγμή λοιπόν έξαρσης ο καλλιτέχνης αυτός δημιουργεί ένα τραγούδι το οποίο επενδύει με μια μελωδία είτε δικής του έμπνευσης, εφόσον διαθέτει μουσικό ταλέντο, είτε δανεισμένης από κάποιο άλλο γνωστό δημοτικό τραγούδι.

Τα υλικά σύνθεσης του νέου τραγουδιού (φόρμουλες, μέτρο, στιχουργικές μορφές, κλπ) ο πρώτος δημιουργός τα παίρνει από το "εθνικό ταμείο" των παραστάσεων, των γνώσεων και των εμπειριών.

Έτσι το νέο τραγούδι δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια ανασύνθεση γνωστών στοιχείων τα οποία διασκευάζει και εμπλουτίζει στο βαθμό που του επιτρέπουν οι πνευματικές δυνάμεις του.

Κατά τη δημόσια εκτέλεση του τραγουδιού, κάποιος από το ακροατήριο, που αισθάνεται ότι το τραγούδι εκφράζει και τα δικά του συναισθήματα, το απομνημονεύει και το επαναλαμβάνει όπως ακριβώς είναι ή κάνοντας μικρές μόνο αλλαγές.

Με τον καιρό το όνομα του πρώτου δημιουργού, ο οποίος συνέθεσε το τραγούδι όχι για την προσωπική του προβολή αλλά απλώς και μόνο για να εκφράσει τα ψυχικά του συναισθήματα, ξεχνιέται εντελώς και το τραγούδι μεταδιδόμενο από στόμα σε στόμα, αρχίζει να κυκλοφορεί ελεύθερα και γίνεται κοινό κτήμα. Και περνώντας από μια συνεχή επεξεργασία καταλήγει στην οριστική του μορφή(*1)

Έχοντας υπόψη τα παραπάνω θα προσπαθήσουμε να δούμε αν τα ποντιακά τραγούδια που εμφανίσθηκαν κατά την εποχή της εποποιίας της εθνικής αντίστασης μπορούν να χαρακτηριστούν δημοτικά ή κατ’ άλλους παραδοσιακά.

Τα παραπάνω τραγούδια που δημιουργήθηκαν κατά τα δύσκολα χρόνια της κατοχής και της Εθνικής Αντίστασης 1940-1944, αλλά και κάποια που δημιουργήθηκαν κατά τα μαύρα χρόνια του Εμφυλίου , είναι κατά τη γνώμη μου τα τελευταία αληθινά ποντιακά παραδοσιακά τραγούδια.

Τόσο στη μουσική τους φόρμα όσο και στο στίχο τους ακολουθούν την παραδοσιακή αισθητική καθώς είναι αληθινά δημοτικά τραγούδια . Κατά τα ανωτέρω τα υλικά σύνθεσης των τραγουδιών αυτών (φόρμουλες, μέτρο, στιχουργικές μορφές, κλπ) ο πρώτος δημιουργός τα παίρνει από το "εθνικό ταμείο" των παραστάσεων, των γνώσεων και των εμπειριών.

Φτιάχτηκαν από το λαό και όχι από κανένα επώνυμο δημιουργό, φτιάχτηκαν για να εκφράσουν αληθινά αισθήματα , να υμνήσουν κατορθώματα αλλά και να θρηνήσουν τον πόνο της απώλειας .Kαθώς το ποντιακό στοιχείο έπαιξε σπουδαίο ρόλο στην Εθνική αντίσταση με αθρόα συμμετοχή των ποντιακών πληθυσμών σε αυτήν ήταν φυσικό να ξεπηδήσει και το είδος αυτό , το οποίο είναι άμεση συνέχεια της ποντιακής μουσικής όπως αυτή ζούσε και αναπτυσσόταν στον ιστορικό Πόντο. Άλλωστε οι κοινωνικές συνθήκες δεν είχαν αλλάξει ακόμη πολύ από τα χρόνια της προσφυγιάς. Οι μνήμες της καταστροφής αλλά και της ποντιακής αντίστασης ήταν ακόμη νωπές και η ποντιακή γλώσσα ανθούσε στους κάμπους και στα βουνά της Μακεδονικής υπαίθρου.

Οι πόντιοι της εποχής αυτής εξακολουθούσαν να είναι αληθινοί πόντιοι χωρίς να τους διαφοροποιεί τίποτε από τους πατέρες τους . Σκέφτονταν και μιλούσαν στα ποντιακά, αγαπούσαν , και έκλαιγαν με την ποντιακή γλώσσα. Δε μιμούνταν , δεν μάθαιναν , δεν προσπαθούσαν να είναι πόντιοι , ζούσαν απλά ως Πόντιοι ή πιο σωστά ως Ρωμιοί του Πόντου.

Τα κύρια κέντρα της δημιουργίας της αυθεντικής αυτής μουσικής παράδοσης ήταν κυρίως η περιοχή της Κεντροδυτικής Μακεδονίας , του Κιλκίς και της Ημαθίας (Βέρμιο- Πιέρια) , χωρίς να αποκλείσουμε και τις άλλες περιοχές με ποντιακούς πληθυσμούς (πχ Πιερία , Πτολεμαϊδα κλπ). Κατά τα παραπάνω και εδώ βρίσκει αντίκρισμα η παραπάνω διαπίστωση ότι η δημοτική μουσική καλλιεργείται κυρίως σε αγροτοκτηνοτροφικές περιοχές με περιορισμένη επικοινωνία και παραστάσεις από τον υπόλοιπο κόσμο.Ο αντάρτης πόντιος μαζί με το τουφέκι του στον ώμο , έπαιρνε και τη λύρα του . Τραγουδούσε τους καημούς και τα ιστορικά γεγονότα όπως αυτός ήξερε , στη γλώσσα του.Νέοι και νέες στα βουνά της Ελλάδας τραγουδούσαν και χόρευαν στις μελωδίες της αθάνατης ποντιακής λύρας .

Τα Παλατίτσια είναι ακριβώς ένα παράδειγμα χωριού που δημιούργησε πλούσια τέτοια παράδοση . Από τη μια γιατί ήδη προπολεμικά μέσα στο χωριό ζούσε η ποντιακή μουσική με καθημερινά γλέντια και πολλούς λυράρηδες και από την άλλη γιατί ως χωριό είχε μαζική συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση.

Τότε ήταν που δημιουργήθηκαν τραγούδια όπως το γνωστό στην περιοχή των Πιερίων ΄΄Αντάρτες κάψτεν το Μελίκ΄΄

Πιστεύουμε ότι τα τραγούδια αυτά αξίζουν να καταγραφούν και να μελετηθούν από τους ειδικούς χωρίς προκατάληψη καθώς είναι τα τελευταία ζωντανά μνημεία της ποντιακής μουσικής .

Αντάρτες κάψτεν το Μελίκ (*2)

Και ποίστιατο μανέαν

Τη κουκουβάγιας το πουλίν

Να χτιζ απές φωλέαν

Ο Μαύρον(*3) ασό Βέρμιον

Κατήβεν σην Κουλούραν(*4)

Απάν και σα μεσάνυχτα

Εδέκεν ατό βρούλαν

………………………………………

Αντάρτην επαρέξεγκα

Το σπίτι’ μ ευκαιρώθεν

Ελέπατον και σαίρουμαι

Το όπλον ντ΄εφορτώθεν

Βεργίνα και Παλατιτσια

Ηρωϊκά χωρία

Φόρον τρανόν επλέρωσαν

Ση Γράμμου τα ρασία

………………………………………….

Αναθεμά σε Φλώρινα (*5)

Εσύ εποίκες όλια

Αιχμάλωτα ντ’ επίασες

Τα δύο πυροβόλα

Ανάθεμά σε Φλώρινα

Ντο πολλά αίμαν έπες

Πολλά καρδίας έκαψες

Και μανάδες εκλέντσες

…………………………………….

Τρία χρόνια σα ρασία πολλά έσυρα

Τη Χριστού τα πάθη μάνα μ’ όλα επέρασα

Πεινασμένος οξυπόλτος επολέμεσα

Τον γλυκύν τον ύπνον μάνα μ’ εγώ κ’ εχόρτασα

Σα Πιέρια μανίτσα μ’ σην οροσειράν

Ση μάχην εγώ εντώχτα για πρώτη φοράν

Εντώκανε με τα σφαίρας ας’ αυτόματα

Και το ψιόπο μ’ εκολύμπεσεν σα αίματα

Τα σφαίρας και τα κανόνια ρούζνε άμον βρεσίν

Και την ψύμ θα παραδίγω απάν σο ρασίν

Μάνα να ελέπς τα σφαίρας ντ’ εντωκάνεμε

Δύο μέτρα παλληκάρ βάϊ εκοσκίντσανε

Στείλομε τη νοσοκόμαν ή έναν γιατρόν

Σο ρασίν απάν μανίτσα μ’ εμέν να λαρών

Οι γιατροί παν κ’ έρταν μάνα μ’ και τερούνε με

Κανείς το φάρμακον κ’ έβρεν να λαρών εμέν

Μη κλαίς μη φτουλίεσαι ποίσον υπομονήν

Κ’ έτον μαναχόν μανίτσα μ’ τ’ εσόν το παιδίν

Υπερήφανη να είσαι να λες να γελάς

Η ψύμ έβγαινεν κ’ εκούξα ζήτω το ΕΛΑΣ

Σημειώσεις :

1. (πανεπιστημιακές παραδόσεις του καθηγητή της Μουσικολογίας κ. Γεωργίου Αμαργιανάκη στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης την Άνοιξη 1990).

2 χωριό κοντά στα Παλατίτσια

3. καπετάνιος του ΕΛΑΣ που δρούσε στο Βέρμιο και τα Πιέρια

4. χωριό του κάμπου της Βέροιας κοντά στα Παλατίτσια και τη Βεργίνα 5. αναφέρεται στην καταστροφική για το ΔΣΕ μάχη της Φλώρινας στις 12-13 Φλεβάρη 1949.

ΣΤΟΥΛΑΡΑΣ

1 σχόλιο:

  1. Τρία ποντιακά αντάρτικα είναι:

    Ανάθεμα τον Γερμανό που χτιζ’ αεροπλάνα γιαρ-γιαρ
    και στειλ’ ατά στον ουρανό, σκοτών’ τα παληκάρια γιαρ-γιαρ
    Ανάθεμα τον Μουσολίν και όλην την Γερμανίαν γιαρ-γιαρ
    που κήρυξαν τον πόλεμον και στη Μακεδονίαν γιαρ-γιαρ
    Ανάθεμα άϊκον κράτος, άϊκον κοινωνίαν γιαρ-γιαρ
    αν ψηλαφάς το δίκαιο σ’ στείλτ’σε σην εξορία γιαρ-γιαρ
    να μην ιδώ τον χαλασμό απ’ τους απ’ τους Γερμανοτσολιάδες γιαρ-γιαρ
    Τα σπίτια κι αν εκάψανε , εμείς πάλι θα χτιζ’ τα, γιαρ- γιαρ
    -----------------------------------------------------
    Αντάρτε μ’ σα ψηλά ρασιά
    ποις μαγειρέβ’ και φάισε
    ποιος πλεν’ κιά τα λιώματας
    κάθε Σάββα αλάισε;

    Αντάρτεμ’ επαρεξένκασε
    το σπίτι μ’ εφκαιρώθεν,
    ελάπα το και σιαίρουμαν
    το όπλον ντε φορτώθες.

    Αντάρτες κάψτε τον Κούκον
    και ποίστε ατόν μανέαν,
    της κουκουβάγιας το πουλίν
    να χτιζ’ απές φωλέαν.

    Κοντός εν ο Κισά-Μπατζάκ
    μετ’ έναν πιστολόπον,
    λάσκεται απές σον Κούκον
    σαλαχανάς σκυλόπον

    Ανάθεμα Κισά-Μπατζάκ
    το κοντόν το ποδάρι σ’
    έρθανε και αντάρτες μας
    επήραν το κεφάλι σ’.

    Το πρώτο τραγούδι τραγουδιόνταν σε όλα τα ποντιακά χωριά. Το δεύτερο τραγουδιόνταν στα χωριά της Βέροιας και της Κατερίνης μετά την μάχη του Κούκου (18/10/1944) και μετά την εξόντωση του Κισά-Μπατζάκ στις 4 Νοεμβρίου του ’44 στη μάχη του Κιλκίς.
    ---------------------------------------

    Το παρακάτω τραγούδι αναφέρεται στις μάχες που έγιναν στην Κατοχή στα Κρούσια μεταξύ τμημάτων του ΕΛΑΣ και ναζί Γερμανών, Βουλγάρων μαζί με ταγματασφαλίτες. Οι αιχμάλωτοι ελασίτες μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο του Παύλου Μελά στη Θεσσαλονίκη

    Σην Κρούσαν Απάν
    Αιχμαλώτος επιάστα
    σην Κρουσάν απάν μανίτσα μ’
    σην Κρουσάν απάν.
    Σην Θεσσαλονίκην πάω
    σον Παυλόν Μελάν μανίτσα μ’
    σον Παυλόν Μελάν.
    Έρθαν τα Χριστούγεννα
    κι όλα τα γλεντάς μανίτσα μ’
    κι όλα τα γλεντάς
    για τον γιο σ’ σην ξενιτείαν
    πόσα έσυρα μανίτσα μ’
    Κρούσα τ’ εσά τα ραχία
    εματώθανε μανίτσα μ’
    εματώθανε.
    Σ’ εσέν πολλά παλληκάρια
    εσκοτώθανε μανίτσα μ’
    εσκοτώθανε.
    Το αίμαν εκεί ντ’ εκχύεν
    πότισεν την γήν μανίτσα μ’
    πότισεν την γήν
    ‘χάσεν η γαρή τον άντραν
    η μάνα το παιδίν μανίτσα μ’
    η μάνα το παιδίν.
    Τον εχθρό να πολεμούνε
    επουγαλεύτανε μανίτσα μ’
    επουγαλεύτανε.
    Φυλακάς και εξορίας
    ταουτεύτανε μανίτσα μ’
    ταουτεύτανε.
    Πόσοι εθάφτανε σο χώμαν
    και χωρίς σταυρόν μανίτσα μ’
    και χωρίς σταυρόν
    ατότε εχάσα τον κύρη μ΄
    και τον πεθερό μ’ μανίτσα μ’


    ---------------------------------------------

    Ας προσπαθήσουμε να μαζέψουμε όσα μπορούμε περισσότερα τραγούδια από την περίοδο της Κατοχής και του Εμφύλιου

    ΑπάντησηΔιαγραφή